یادگیری، خیال و کشف رابطه‌ها

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

یک شیء ساده، چند کاربرد

در بحث کودک نزدیک سه‌سالگی، دکتر هلاکویی پیشنهاد می‌کند با اشیای ساده نشان دهیم یک وسیله فقط یک کاربرد ندارد؛ مثلاً قاشق علاوه بر خوردن می‌تواند چیزی را بردارد یا جابه‌جا کند. هدف او آشناکردن کودک با امکان‌های متفاوت یک شیء است.

پیشنهاد مجموعهپیشنهاد این بخش، نشان‌دادن کاربردهای متفاوت یک شیء در بازی است؛ توصیهٔ کتاب‌خواندن مربوط به نکتهٔ دیگری در همین گفتار است.

اصطلاح مربوط به یک‌جانبه‌دیدن اشیا در زیرنویس نامنظم ثبت شده؛ توضیح بالا بر مثال روشنِ کاربردهای متعدد تکیه دارد.

آنچه مجموعه می‌گوید

حس، تخیل، هوش — و آنچه از آن‌ها ساخته می‌شود

به گفته دکتر هلاکویی کودک از تولد تا یک‌سالگی با حس خود زندگی می‌کند و بین یک تا هفت سالگی هوش و تخیل نقشی بسیار فعال دارند؛ میان یک تا سه سالگی جهان را در ذهن خود دگرگون می‌کند و با وانمود کردن دنیایی که دوست دارد می‌سازد. هوش مانند چراغی است که در تاریکی به او کمک می‌کند بهتر ببیند.

آنچه مجموعه می‌گوید

دو سال اول: مرحله حسی‌حرکتی

دکتر هلاکویی چهار مرحله رشد هوش در هجده سال اول را می‌شمارد: دو سال اول که حسی‌حرکتی است، دو تا هفت سالگی که پیش از عمل و عقل است، هفت تا یازده‌دوازده سالگی که عملیات عینی است، و یازده تا هجده سالگی که عملیات ذهنی و تجریدی است.

این تقسیم‌بندی، چارچوب رشد هوش است که دکتر هلاکویی معرفی می‌کند؛ مقایسه مراحل کودکی تا نوجوانی است و معیار تشخیص فردی در این راهنما نیست.

آنچه مجموعه می‌گوید

یا بر اساس رنگ، یا بر اساس شکل

در مثالِ دکتر هلاکویی، کودکِ این دوره می‌تواند مربع‌ها، مثلث‌ها و دایره‌ها را بر اساسِ رنگ یا شکل جدا کند، اما به گفتهٔ او تا حدود سه یا چهار‌سالگی ترکیبِ هم‌زمانِ دو معیار، مانندِ جداکردنِ مربع‌های قرمز، دشوار است. موضوع، تفاوتِ دسته‌بندیِ تک‌معیاری و هم‌زمان است؛ بازهٔ سنی، توصیفِ خودِ دکتر هلاکویی است.

آنچه مجموعه می‌گوید

دستی بزرگ‌تر از خود آدم

دکتر هلاکویی می‌گوید کودکِ این دوره هنوز نسبتِ جزء و کل را به‌روشنی درک نمی‌کند؛ مثالش این است که تصور کند می‌تواند دستی بزرگ‌تر از تمامِ آدمِ نقاشی‌شده بکشد، چون دست را جدا از مجموعه در نظر می‌گیرد. او بعضی ویژگی‌های نقاشیِ کودکان را نشانهٔ این شیوهٔ فهم می‌داند؛ این مثال به‌تنهایی روشی برای تشخیصِ وضعیتِ یک کودک ارائه نمی‌کند.

آنچه مجموعه می‌گوید

از نظر او درخت حرف می‌زند

دکتر هلاکویی جان‌بخشی را نسبت‌دادنِ حالت‌ها و کارهای انسانی به موجوداتِ دیگر توضیح می‌دهد: درخت می‌تواند حرف بزند، گربه ویولن بزند یا موش لباس بپوشد. او تقلیدِ صدای حیوان، گفت‌وگو با آنها و خواستنِ حیوان یا اسباب‌بازیِ آن را به همین نگاه پیوند می‌دهد. علاقه به کارتون را نیز در این زمینه توضیح می‌دهد و می‌گوید با وجودِ ادامه در سنین بالاتر، حدود هفت‌سالگی باید کاهشِ زیادی پیدا کند؛ این ادعای سنیِ خودِ اوست.

آنچه مجموعه می‌گوید

دیدگاه دکتر هلاکویی دربارهٔ زاویهٔ دید در نقاشیِ خردسال

دکتر هلاکویی می‌گوید کودکِ دو تا چهار‌ساله اشیا را بیشتر با یک چهره، مانندِ عکس، می‌بیند. او بر همین مبنا نقاشیِ چندبعدی در بعضی مسابقه‌های خردسالان را حاصلِ دخالتِ والد می‌داند. این نتیجه‌گیریِ کلیِ خودِ اوست و منبع، ملاکی برای اثباتِ اینکه یک نقاشیِ مشخص کارِ کودک نیست ارائه نمی‌کند.

آنچه مجموعه می‌گوید

لیوان بلندتر، از نظر او آب بیشتری دارد

در مثالِ دکتر هلاکویی دربارهٔ دو تا چهار‌سالگی، کودک در دو لیوانِ مشابه مقدارِ برابر یا نابرابرِ آب را تشخیص می‌دهد. اما وقتی آبِ برابر به ظرفی بلند و باریک و ظرفی پهن منتقل شود، ممکن است ظرفِ بلند را بیشتر بداند. دکتر هلاکویی این را هم به توجه به ارتفاع و هم به دشواریِ تصورِ برگرداندنِ آب به لیوان‌های اول نسبت می‌دهد.

آنچه مجموعه می‌گوید

فنجان را می‌اندازد تا قاعده را بسنجد

دکتر هلاکویی از کودکی مثال می‌زند که پس از دیدنِ بالا‌آمدنِ توپ از زمین، فنجان را هم رها می‌کند تا نتیجه را ببیند. تفاوتِ نتیجه ممکن است او را متعجب یا خندان کند و شکستنِ فنجان ناراحتش کند. در برداشتِ دکتر هلاکویی، کودک در حالِ آزمودنِ تعمیمِ یک قاعده است؛ او از والد می‌خواهد این تجربه را فوراً نشانهٔ بدبودن یا ویرانگریِ کودک نخواند.

آنچه مجموعه می‌گوید

کلید چراغ، و تلویزیون

دکتر هلاکویی می‌گوید کودک با مفهوم علیت آشنا می‌شود و از خاموش و روشن کردن چراغ لذت می‌برد؛ خاموش و روشن کردن تلویزیون گاهی آزمایش همین اصل است اما در بسیاری موارد اعتراض و درخواست توجه. به گفته او باید فرصت داد تا رابطه علت و معلولی جهان را بشناسد و جهان را در کنترل خود ببیند.

آنچه مجموعه می‌گوید

یا جا می‌دهد، یا جای تازه می‌سازد

دکتر هلاکویی دو سازوکار یادگیری را توضیح می‌دهد: کودک چیز تازه را وارد طرحی می‌کند که از قبل در ذهن دارد و شباهت و تفاوتش را درک می‌کند؛ اما گاهی مطلبی کاملاً متفاوت است و هرچه جست‌وجو می‌کند نمی‌تواند آن را به دانش قبلی وصل کند — و پیام این است که باید طرح تازه‌ای در ذهن برایش ساخت.

آنچه مجموعه می‌گوید

عروسکی که در پارک پیدا کرد

مثال دکتر هلاکویی: کودک یک‌سال‌و‌نیمه در پارک عروسکی می‌بیند و با توجه به سابقه‌اش نتیجه می‌گیرد که مال او است و می‌تواند با آن بازی کند؛ چند دقیقه بعد صاحبش می‌رسد و آن را می‌گیرد. کودک گریه می‌کند چون در لحظات اولیه واقعاً آن را از خود می‌دانست — درست مانند کسی که عروسکش را از دستش گرفته‌اند.

آنچه مجموعه می‌گوید

راه دیگری برای رسیدن پیدا می‌کند

دکتر هلاکویی می‌گوید کودک حدود دوازده‌ماهگی برای رسیدن به هدف تلاش می‌کند و در آغاز از یک راه می‌رود، اما به‌زودی می‌فهمد از راه‌های مختلف هم می‌شود رسید — و گاهی حتی هدف‌هایش را عوض می‌کند. به گفته او این تغییر در هیچ موجود دیگری دیده نمی‌شود و نشان ابتکار و اختیار کودک انسانی است.

آنچه مجموعه می‌گوید

عروسکی که زیر بالش پنهان شد

دکتر هلاکویی آزمایشی می‌آورد: اگر جلوی چشم کودک شش‌ماهه عروسکش را زیر بالشی بگذارید، ناراحت می‌شود اما بالش را کنار نمی‌زند. در دوازده‌ماهگی، اگر این اتفاق جلوی چشمش بیفتد، بالش را کنار می‌زند؛ و در هجده‌ماهگی صبح که بیدار می‌شود به دنبال عروسکش راه می‌افتد و می‌کوشد پیدایش کند.

آنچه مجموعه می‌گوید

می‌داند آن کاغذ هواپیما نیست

دکتر هلاکویی نکته دقیقی می‌گوید: کودک کاغذی را پرتاب می‌کند و آن را هواپیما می‌داند، اما می‌داند که این کاغذ با هواپیما تفاوت دارد؛ قاشق خالی را به دهان می‌برد و می‌داند چیزی در آن نیست و وانمود می‌کند غذا می‌خورد. تخیل او فرصت می‌دهد دنیا را آن‌گونه که دوست دارد ترسیم کند.

متن‌ها کاملاً هم‌سو نیستنددر ادامهٔ همین قسمت، دکتر هلاکویی از تفکیک نکردنِ خیال و واقعیت در کودک حرف می‌زند؛ این تفاوت با توضیحِ بازی وانمودی در اینجا به‌طور کامل روشن نمی‌شود.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دوست خیالی، دروغ نیست

دکتر هلاکویی می‌گوید دوست خیالی معمولاً از حدود دو سالگی پیدا می‌شود و هیچ اشکالی ندارد که کودک با او بازی کند و حرف بزند؛ حتی وقتی به بهانهٔ «دوستم می‌گوید نه» از کاری که شما خواسته‌اید سر باز می‌زند. توصیهٔ او این است که تخیل کودک را آزاد بگذارید؛ تخیلی که زمینه‌های هنری و علمی را در او فراهم می‌کند. او می‌گوید این تخیل را دروغ ننامید.

عددِ سن در ادامهٔ این بخش به‌شکل «۶۷ سالگی» ثبت شده و روشن نیست؛ دربارهٔ حد سنیِ ادعای بعدی، بدون بررسی صدا نقل دقیقی ارائه نمی‌شود.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

بیسکویت شکسته

دکتر هلاکویی در بحثِ تغییرِ شکل و برگشت‌پذیری می‌گوید کودک ممکن است خمیرِ پهن‌شده را بیشتر ببیند و بازگشتش به شکلِ قبلی را تصور نکند. در مثالِ بیسکویت، شکستنِ آن برای کودک ممکن است به معنیِ ازبین‌رفتنِ بخشی از خوراکی باشد؛ پس توضیحِ «برای خوردن باید بشکند» لزوماً ناراحتی‌اش را رفع نمی‌کند. او این تفاوتِ برداشت را دلیلِ پرهیز از برچسبِ بهانه‌گیری می‌داند.

پیشنهاد مجموعهبه او به عنوان کسی که بهانه می‌گیرد نگاه نکنید؛ او جهانی را می‌بیند که با جهان شما متفاوت است.

آنچه مجموعه می‌گوید

اول شباهت، بعد تفاوت — و آنجا خطر است

دکتر هلاکویی می‌گوید کودک در آغاز به دنبال شباهت‌هاست ولی آهسته‌آهسته به دنبال تفاوت‌ها می‌گردد، و آن زمان است که بیشتر خطر او را تهدید می‌کند. او می‌افزاید کودکانی که بتوانند از این آزادی بهره‌مند شوند احساس بهتری خواهند داشت.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

آمیختگیِ خیال و واقعیت در توضیح دکتر هلاکویی

دکتر هلاکویی در بحث کودک یک تا سه‌ساله می‌گوید تصورهای ذهنی ممکن است برای کودک به اندازهٔ اتفاق‌های بیرون واقعی باشند و در برداشت او از جهان نقش زیادی بگیرند. او این توضیح را در ادامهٔ دشواری‌های شناخت و تجربهٔ کودک مطرح می‌کند.

متن‌ها کاملاً هم‌سو نیستندهمین قسمت، پیش‌تر دربارهٔ بازیِ وانمودی می‌گوید کودک تفاوتِ کاغذ با هواپیما یا قاشقِ خالی با غذا را می‌داند؛ در اینجا از نداشتنِ تفکیک خیال و واقعیت سخن می‌گوید. حدودِ تفاوت این دو بیان در متن کاملاً توضیح داده نشده است.

آنچه مجموعه می‌گوید

یادگیری در این سه سال، بیشتر شرطی شدن است

دکتر هلاکویی می‌گوید مسئله یادگیری در سه سال اول در بسیاری موارد شرطی شدن است: پدیده‌ای کاملاً بی‌طرف و بی‌اهمیت به یک‌باره با موضوع دیگری درمی‌آمیزد و کودک از آن پس شیء اول را دارای ویژگی‌ای می‌داند که از قبل نداشت.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

نتیجه‌گیری کودک از تجربه خوشایند و دردآور

دکتر هلاکویی میان تحلیل ذهنی بزرگسال و نتیجه‌گیری اولیه کودک فرق می‌گذارد: کودک از تجربه به این نتیجه می‌رسد که چیزی دردآور و ناخوشایند، یا شیرین و خوشایند است. به گفته او این ارزیابی‌ها در سه سال اول درونی می‌شوند و می‌توانند مدت طولانی در نگاه فرد بمانند.

ادعای ماندن این نتیجه‌ها برای تمام عمر، متعلق به همین گفتار است؛ این جمله نباید به معنای ناتوانی مطلق کودک از فکر کردن خوانده شود.

آنچه مجموعه می‌گوید

پیاژه، همکار بینه

دکتر هلاکویی می‌گوید پیاژه همکار بینه بود — کسی که اولین آزمون علمی هوش را با همکاری دیگران فراهم کرد — و به همین دلیل کوشید مسئله انسان را از نظر شناخت و درک و آگاهی و هوش و استدلال بفهمد.

آنچه مجموعه می‌گوید

تا هجده سالگی، چهار موجود متفاوت

دکتر هلاکویی نظر پیاژه را نقل می‌کند: کودک تا هجده‌سالگی از چهار مرحله کاملاً مشخص می‌گذرد — و شاید بشود گفت تا هجده‌سالگی چهار موجود مختلف خواهد بود. دو سال اول یا مرحله اول، مرحله حسی‌حرکتی است.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

پرت کردن، بی‌ادبی نیست

دکتر هلاکویی در توضیح مرحله حسی‌حرکتیِ پیاژه تا حدود دوسالگی، مثال می‌زند که کودک شیئی را برمی‌دارد، با دست و دهان بررسی می‌کند و سپس آن را می‌اندازد. او این نمونه از انداختن را بخشی از شناخت حسی و عمل روی اشیا می‌داند، نه نشانه خودکارِ بی‌ادبی، مخالفت یا جنگ. منظور این بند، رفتار اکتشافی در همین مرحله رشد است.

آنچه مجموعه می‌گوید

دو راه یادگیری در توضیح دکتر هلاکویی از پیاژه

در توضیح دکتر هلاکویی از پیاژه، کودک گاهی تجربه تازه را به طرحی که از قبل در ذهن دارد اضافه می‌کند؛ او این را «درون‌سازی» یا مانندگرایی می‌نامد. اگر تجربه با طرح قبلی جور نشود، کودک باید طرح یا جای تازه‌ای برای آن بسازد؛ در ادامه قسمت سوم این فرایند «همسازی» توضیح داده می‌شود. متن قسمت دوم در میانه همین جمله پایان یافته است.

آنچه مجموعه می‌گوید

واکنش می‌دهد، پاسخ نمی‌دهد

دکتر هلاکویی رفتار کودک در آغاز زندگی را بیشتر «واکنش» می‌نامد: استفاده از پاسخ آماده، به‌جای تحلیل موقعیت و انتخاب پاسخ تازه. او با این تمایز می‌خواهد اهمیت تجربه‌های تکرارشونده و رفتار اطرافیان را در شکل‌گیری الگوهای بعدی توضیح دهد.