۲۴ تا ۳۶ ماهگی

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی می‌گوید کودک دو‌ساله حدود سیزده ساعت می‌خوابد که چهار تا پنج ساعتش در مرحله حرکت سریع چشم، نشانهٔ فعالیت ذهن، است. در سه سالگی، خواب به حدود دوازده ساعت و این مرحله به حدود سه ساعت می‌رسد. به گفتهٔ او، معنایش این است که کودک آهسته‌آهسته از درون آرام می‌گیرد.

آنچه مجموعه می‌گوید

به گفته دکتر هلاکویی کودک دو‌ساله صبح و بعد از ظهر می‌خوابد، در سه سالگی فقط خواب بعد از ظهر را دارد و شاید پس از سه سال و نیم آن را هم کنار بگذارد. کودکان دو‌سال‌و‌نیمه برای خوابیدن تشریفات و آداب ویژه‌ای لازم دارند و اگر فرد مورد علاقه‌شان کنارشان نباشد نمی‌خوابند.

متن‌ها کاملاً هم‌سو نیستنددر قسمت دوم، حدود دوسالگی معمولاً فقط خواب عصر ذکر شده بود؛ این دو توصیف سنی کاملاً یکسان نیستند.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی توصیف می‌کند که بعضی کودکان سه‌ساله پس از بیدار شدن، به جای اتاق والدین به مبل یا جای دیگری در خانه می‌روند و دوباره می‌خوابند، در حالی که برخی دیگر سراغ پدر و مادر می‌آیند. این بند مثال‌هایی از تفاوت رفتار شبانه است؛ وجود یا محل یک کودک را صرفاً از این توصیف نمی‌توان نتیجه گرفت.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی برای کودک یک تا سه ساله لباس نسبتاً گشاد و نازک و تنظیم دمای اتاق را مطرح می‌کند. او در مقابل، برای نوزاد و شیرخوار لباس کمی محدودکننده را با هدف کاهش پریدن بدن مفید می‌خواند. این دو پیشنهاد مربوط به سن‌های متفاوت و نظر خود او هستند. در پایان نیز می‌گوید مشکلات خواب پس از چهارسالگی احتمالاً کمتر می‌شوند، نه اینکه برای همه قطعاً برطرف خواهند شد.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

به گفته دکتر هلاکویی کودک حدود دو سالگی تقریباً هر غذایی می‌خورد اما حدود دو سال و نیم اصرار عجیبی به تکرار غذاها دارد؛ در این سن از مخلوط شدن غذاها خوشحال نمی‌شود و بدون موافقت او نباید خورش را روی پلویش ریخت. اگر خودش ترکیبی من‌درآوردی ساخت، دکتر هلاکویی می‌گوید مزه کنید و از ابتکار آشپزی‌اش تعریف کنید.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی در بحث ترجیح‌های غذایی از حدود دوسال‌ونیمگی می‌گوید کودک را برای غذایی که نمی‌خورد تحت فشار نگذارید و این امتناع را به برچسب یا گزارش مکرر به دیگران تبدیل نکنید. در نظر او، نپذیرفتن امروز ممکن است تغییر کند، اما شنیدن مکررِ «او این غذا را نمی‌خورد» می‌تواند کودک را بر همان انتخاب نگه دارد.

پیشنهاد مجموعهاگر برای خودش نامی روی غذا گذاشته — «برنج تمیز» — همان را رعایت کنید.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی می‌گوید به اندازه در ظرف کودک غذا بگذارید و پیش از تمام شدن، دوباره اضافه نکنید؛ اما کودک را به تمام کردن غذا مجبور نکنید یا بابت زیاد خواستن سرزنش نکنید. دلیلش این است که کودک هنوز مقدار گرسنگی، علاقه به غذا و اندازه سهمش را دقیق نمی‌شناسد. در ادامه، از فرصت آزمودن غذاهای مختلف از حدود سه‌سالگی هم نام می‌برد.

پیشنهاد مجموعهاو در همین بحث، فاصله سه‌ساعته غذا و فقط آب میان وعده‌ها را پیشنهاد می‌کند؛ این زمان‌بندی نقل نظر دکتر هلاکویی است.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی پیشنهاد می‌کند در میان غذاها، لباس‌ها یا جاهای نشستنِ مناسبی که والد فراهم کرده است، به نوپا حق انتخاب بدهید؛ مثلاً ترتیب خوردنِ غذاها را خودش انتخاب کند. او هم‌زمان مثال می‌زند که لباس نازک ممکن است برای هوای سرد نامناسب باشد، پس انتخاب کودک در این بحث جدا از مناسب بودن شرایط نیست.

آنچه مجموعه می‌گوید

مثال دکتر هلاکویی کودکی است که چای داغ یا آب جوش روی دستش ریخته است. او می‌گوید کودک ممکن است بعداً با دیدن چای خوردن خود یا دیگران ناراحت شود، چون آن موقعیت یادآور درد شده است. «حساسیت» در این بحث واکنش ترس و خاطره است، نه ادعای آلرژی غذایی.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی می‌گوید کودک بر اساس تجربه دو سال اول طرح‌هایی برای ارتباط با دنیای خارج انتخاب می‌کند و از دو سالگی آن‌ها را درونی می‌کند: اگر از نزدیکی با دیگران لذت برده و مردم را دوست‌داشتنی دیده، می‌کوشد با آن‌ها در ارتباط باشد؛ و اگر نتیجه گرفته بودن با مردم آزاردهنده است، از هر فرصتی برای دوری استفاده می‌کند.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی می‌گوید تا سه سالگی حرف زدن با کودک — به‌ویژه وقت حمام و لباس پوشاندن — و آواز خواندن به او کمک می‌کند. او ارتباط فیزیکی، در آغوش گرفتن، نوازش و غرق بوسه کردن را یکی از راه‌هایی می‌داند که کودک نه تنها از آن لذت می‌برد، بلکه سخت به آن محتاج است و از آن راه به آرامش و امنیت می‌رسد.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی ترجمه‌ای می‌دهد: ممکن است کودک لحظه‌ای مادرش را کاملاً دوست داشته باشد و بعد بگوید از او متنفر است یا دوستش ندارد — و غالباً مقصودش این است که «می‌دانم شما مرا دوست ندارید». او همچنین می‌گوید کودک ممکن است آرزو کند خواهر یا برادرش نباشد و بعد پشیمان شود.

پیشنهاد مجموعهدر برداشت دکتر هلاکویی، پشت این جمله ممکن است احساسِ دوست‌داشته‌نشدن و ناتوانی کودک در کنارگذاشتن فکر ناخوشایند باشد.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی می‌گوید کودک حدود شش‌ماهگی توجه و تمرکز بهتری دارد و عمق و فاصله را می‌بیند، و حدود چهارماهگی چشمش را با بقیهٔ حواسش مرتبط می‌کند. اما تا تقریباً پایان سه سالگی، اشخاص برای او مهم‌تر از اشیاء هستند: همیشه می‌تواند اسباب‌بازی را رها کند و به سمت کسی برود که دوست دارد.

هشدار مطرح‌شده در مجموعه

در مثال دکتر هلاکویی، کودک از فعالیت گرمش شده و می‌خواهد لباسش کمتر شود، اما والد با گفتنِ «سرما می‌خوری» لباس دیگری اضافه می‌کند. دکتر هلاکویی می‌گوید این برخورد ممکن است کودک را به حسِ گرمای خود بی‌اعتماد کند؛ حتی اگر هفتهٔ بعد سرما بخورد، آن را تقصیر خودش بداند. این بخش دربارهٔ برداشتِ کودک از پاسخِ والد است، نه اثباتِ علتِ سرماخوردگی.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی علت دقیق بدحالی در حرکت را نامشخص می‌خواند و حدس می‌زند اضطراب و تحریکات مربوط به چشم در آن نقش دارند؛ آن را در این گفتار مسئله گوارشی نمی‌داند. این توضیح یک فرض در برنامه است، نه تشخیص علت برای کودک.

او برای موارد شدید از آرام‌بخش نام می‌برد اما دارو، مقدار و شرایط پزشکی را مشخص نمی‌کند؛ این اشاره توصیه مصرف دارو در این راهنما نیست.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی، در ادامهٔ مثال بازی با لباس‌های متفاوت، کودک دو تا دو‌ونیم‌ساله را مخالف تغییر توصیف می‌کند و می‌گوید بین دو‌ونیم تا سه‌سالگی ظرفیت تحمل شرایط متفاوت بیشتر می‌شود.

این مرزبندی و تعبیر کلی درباره مخالفت با تغییر، توصیف همین گفتار است؛ از آن نمی‌توان درباره توانایی هر کودک حکم قطعی داد.

آنچه مجموعه می‌گوید

در ادامهٔ بحث دو تا سه‌سالگی، دکتر هلاکویی می‌گوید کودک علایق تازه پیدا می‌کند و به سوی عادت‌ها می‌رود. سپس این دیدگاه را نقل می‌کند که تربیت در آغاز زندگی، ایجاد عادت‌های مطلوب است و افزودن عادت‌های خوب می‌تواند به رشد او کمک کند.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

وقتی «چرا»ی کودکِ دو یا سه‌ساله در اعتراض به برآورده‌نشدنِ خواسته است، دکتر هلاکویی پاسخِ کوتاه، ساده و قابل‌فهم را پیشنهاد می‌کند. به نظرِ او استدلالِ طولانی و انتزاعی در این موقعیت به نتیجه نمی‌رسد. مثال‌هایش توضیحِ محسوس یا مرزِ روشنی مثل «نه»، «این کار را نمی‌کنم» و «این را نخواهی داشت» است.

پیشنهاد مجموعهپاسخ را کوتاه، روشن و متناسب با فهمِ کودک بیان کنید و در صورتِ نیاز مرزِ همان خواسته را ساده بگویید.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی برای آشناکردنِ کودک با زمان، توالیِ کوتاه و محسوسِ کارها را پیشنهاد می‌کند: «بعد از حمام، لباس می‌پوشی و به خانهٔ مادربزرگ می‌رویم». در این مثال، کودک زمان را از ترتیبِ رویدادهای آشنا می‌فهمد، نه از وعده‌ای با شمارِ روزهای دور.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی برای دو‌سالگی از یک درخواستِ ساده مثل بردنِ اسباب‌بازی به اتاقِ دیگر مثال می‌زند و می‌گوید افزودنِ «آن یکی را هم بیاور» ممکن است از توانِ کودک برای نگه‌داشتنِ چند فرمان فراتر باشد؛ سه‌ساله به گفتهٔ او احتمالاً از عهدهٔ چند مرحله برمی‌آید. نتیجهٔ او هماهنگ‌کردنِ انتظار با توانِ واقعی است. همچنین تا سه‌سالگی یادگیری از بازی، اسباب‌بازی و هم‌بازی را به کلاس و آموزشِ رسمی ترجیح می‌دهد.

پیشنهاد مجموعهپیچیدگیِ درخواست را با توانِ واقعیِ کودک برای دنبال‌کردنِ مراحل متناسب کنید.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

اگر کودک پرسشی دارد که پاسخِ روشنی برایش ندارید یا توضیحش فراتر از فهمِ فعلیِ اوست، پیشنهادِ دکتر هلاکویی این است که بگویید: «وقتی کتاب می‌خوانیم، شاید پاسخ را آنجا پیدا کنیم». مثالش کتاب‌خواندنِ همان شب است. او این پیوند میان سؤال و جست‌وجوی مشترک در کتاب را زمینه‌ای برای علاقهٔ بعدی به مطالعه می‌داند.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی بازی را راه اصلی یادگیری سه سال اول می‌داند. از بازی با دست در سه یا چهار ماهگی، سپس پا و بدن و آمادگی برای اسباب‌بازی ساده از حدود چهار ماه مثال می‌زند؛ رنگ، صدا و حرکت آهسته را برای جلب توجه آغازین مهم می‌شمارد.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی در بحثِ تغییرِ شکل و برگشت‌پذیری می‌گوید کودک ممکن است خمیرِ پهن‌شده را بیشتر ببیند و بازگشتش به شکلِ قبلی را تصور نکند. در مثالِ بیسکویت، شکستنِ آن برای کودک ممکن است به معنیِ ازبین‌رفتنِ بخشی از خوراکی باشد؛ پس توضیحِ «برای خوردن باید بشکند» لزوماً ناراحتی‌اش را رفع نمی‌کند. او این تفاوتِ برداشت را دلیلِ پرهیز از برچسبِ بهانه‌گیری می‌داند.

پیشنهاد مجموعهبه او به عنوان کسی که بهانه می‌گیرد نگاه نکنید؛ او جهانی را می‌بیند که با جهان شما متفاوت است.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی در بحث کودک یک تا سه‌ساله می‌گوید تصورهای ذهنی ممکن است برای کودک به اندازهٔ اتفاق‌های بیرون واقعی باشند و در برداشت او از جهان نقش زیادی بگیرند. او این توضیح را در ادامهٔ دشواری‌های شناخت و تجربهٔ کودک مطرح می‌کند.

متن‌ها کاملاً هم‌سو نیستندهمین قسمت، پیش‌تر دربارهٔ بازیِ وانمودی می‌گوید کودک تفاوتِ کاغذ با هواپیما یا قاشقِ خالی با غذا را می‌داند؛ در اینجا از نداشتنِ تفکیک خیال و واقعیت سخن می‌گوید. حدودِ تفاوت این دو بیان در متن کاملاً توضیح داده نشده است.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

در بحث کودک نزدیک سه‌سالگی، دکتر هلاکویی پیشنهاد می‌کند با اشیای ساده نشان دهیم یک وسیله فقط یک کاربرد ندارد؛ مثلاً قاشق علاوه بر خوردن می‌تواند چیزی را بردارد یا جابه‌جا کند. هدف او آشناکردن کودک با امکان‌های متفاوت یک شیء است.

پیشنهاد مجموعهپیشنهاد این بخش، نشان‌دادن کاربردهای متفاوت یک شیء در بازی است؛ توصیهٔ کتاب‌خواندن مربوط به نکتهٔ دیگری در همین گفتار است.

اصطلاح مربوط به یک‌جانبه‌دیدن اشیا در زیرنویس نامنظم ثبت شده؛ توضیح بالا بر مثال روشنِ کاربردهای متعدد تکیه دارد.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی فاصلهٔ حدود دوازده یا چهارده‌ماهگی تا سه‌سالگی را دورهٔ رشد خودمختاری، استقلال و فردیت توصیف می‌کند. در بیان او، کودک باید در چارچوبی مناسب فرصت پیدا کند احساس و انتخاب خود را داشته باشد، تصمیم بگیرد و عمل کند؛ در عینِ متفاوت بودن، رابطه‌اش با دیگران را هم حفظ کند.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی هدفِ رشد استقلال در حدود یک تا سه‌سالگی را این‌گونه توضیح می‌دهد: کودک احساس کند در جهان نقشی دارد و در چارچوبی مناسب می‌تواند انتخاب و عمل کند. نتیجهٔ مورد نظر او، احساسِ «من فردی متفاوت هستم و همچنان با دیگران ارتباط دارم» است؛ فردیت در این توضیح به معنای قطعِ رابطه نیست.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی معنای عملیِ آزادی در دورهٔ نوپایی را برخورداری از محیط، فرصت‌ها و امکاناتی می‌داند که جنبه‌های مختلف وجود کودک را رشد دهند. شرطی که صریحاً می‌گذارد این است که تجربه کردن به خود کودک، دیگران یا اشیایی که استفاده می‌کند آسیب نزند؛ آزادیِ مورد نظر او تجربهٔ جهان در همین چارچوب است.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی فرصتِ تجربه و انتخابِ نوپا را به درآوردنِ پر تشبیه می‌کند و محدود کردنِ مداوم آن را به کندنِ همان پرها. تصویر دیگرش رودخانه‌ای است که به جهان و دیگران می‌پیوندد، در برابر آبِ راکد. توصیهٔ عملیِ این بخش این است که صرفاً متفاوت بودنِ انتخاب کودک، اگر بد، خطرناک یا آسیب‌زننده نیست، دلیلِ جلوگیری از آن نباشد.

پیشنهاد مجموعهپیشنهاد دکتر هلاکویی این است که انتخاب‌های متفاوت و بی‌خطر را آزاد بگذارید تا مرزگذاری برای موقعیت‌های واقعاً خطرناک معنا داشته باشد.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی صریح‌ترین حکمش را می‌دهد: پدر و مادر هرگز نباید این جمله از دهانشان بیرون بیاید که «تو پسر یا دختر بدی هستی». بدترین چیزی که می‌شود گفت این است: «تو پسر خوبی هستی که کار بدی کردی، اشتباه کردی» — و همین تفکیک میان رفتار و هویت، زمینه را فراهم می‌کند.

پیشنهاد مجموعهبه گفته او وظیفه پدر و مادر است که بین سه تا هجده سالگی، به‌جا و به‌موقع، این پیام را بدهند که تو پسر یا دختر خوبی هستی.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی می‌گوید مالکیت تا چهار سالگی برای کودک بسیار باارزش است، پس هرگز نمی‌شود اسباب‌بازی او را — با موافقت یا بدون موافقتش — به کسی داد؛ اگر می‌خواهید برای دیگری اسباب‌بازی باشد، بخرید. او هشدار می‌دهد بسیاری از کودکان در خلوت شب رنج این از دست دادن را می‌کشند.

پیشنهاد مجموعهاین حتی درباره خواهر و برادر هم برقرار است: کودک در این سن پدر و مادرش را هم به سختی شریک می‌شود.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی پیشنهاد می‌کند پیش از بازی با همسن‌ها، کودک تجربه کند که همبازی مانند والد همیشه در خدمت خواسته او نیست. مثالش توپ است: والد شاید توپ رهاشده را برگرداند، اما کودک دیگر آن را برای بازی خودش می‌گیرد. او به‌ویژه برای فرزند تک یا اول، تمرین «فرض کن من هم همسن تو هستم» را مطرح می‌کند تا نوبت و خواسته دو طرف روشن شود.

پیشنهاد مجموعهپیش از آشنا کردنش با دیگران، به او بگویید «فرض کن من هم سه ساله‌ام» و مثل یک همسن با او بازی کنید.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی می‌گوید تا چهار سالگی، نخواستن شریک شدن کاملاً قابل فهم است. او پیشنهاد می‌کند همان‌طور که برای مهمان وسایل جدا داریم، یک دست اسباب‌بازی هم برای مهمان داشته باشید؛ شاید دقیقاً مانند همان‌هایی که کودک دارد. به این ترتیب، کودک می‌تواند اسباب‌بازی خودش را در جای امنی بگذارد و خاطرش آسوده باشد.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

پس از مثال‌های بی‌اعتبارکردنِ پیام‌های بدنیِ کودک، دکتر هلاکویی می‌گوید تکرار این برخوردها ممکن است به نتیجه‌ای کلی برسد: «حس من، احساس من، نظر من و حرف من غلط است». در توضیح او، مشکل دیگر فقط اختلاف بر سر یک خواسته نیست؛ کودک این تجربه را به بدبودنِ خود نسبت می‌دهد و حرمت نفسش آسیب می‌بیند.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی یک تا سه‌سالگی را دوره‌ای بسیار اثرگذار بر احساسِ فرد نسبت به خود و دیگران می‌داند و برخی الگوهای بزرگسالی را به تجربه‌های این دوره نسبت می‌دهد. بااین‌حال، در ادامه تصریح می‌کند کودکی که سه‌سالگی را با آسیبِ کمتر پشت سر گذاشته، می‌تواند با کمک والد پس از سه‌سالگی احساس‌های منفیِ باقی‌مانده را تغییر دهد و به حرمت نفس برسد.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

در جمع‌بندیِ دکتر هلاکویی، پایهٔ حرمت نفس در یک تا سه‌سالگی شکل می‌گیرد و می‌تواند در طول زندگی همراه فرد بماند. او این اثر را تغییرناپذیر نمی‌داند: رفتارِ درست، آگاهی و روان‌درمانی را راه‌هایی برای بهترکردن جنبه‌های منفیِ آن معرفی می‌کند.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی سه سال اول را به سه دوره تقسیم می‌کند: ماه اول که نوزادی است؛ از یک‌ماهگی تا دوازده، چهارده یا حتی هجده‌ماهگی که شیرخوارگی است؛ و از حدود دوازده یا چهارده‌ماهگی تا پایان سه سالگی که نوپایی است.